Khí Hậu Khắc Nghiệt và Tương Lai Ngành Cà Phê Vùng Sông Mê Kông
Từ năm 2023 đến 2025, khu vực sông Mê Kông và Tây Nguyên Việt Nam đang chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của biến đổi khí hậu với các hiện tượng hạn hán kéo dài, nhiệt độ tăng cao và lượng mưa ngày càng thất thường. Những thay đổi này không chỉ làm giảm năng suất nông nghiệp, đặc biệt là ngành cà phê, ngành mang lại sinh kế cho hàng triệu người dân mà còn tạo ra thách thức lớn cho ngành thủy điện và sự phát triển bền vững của toàn vùng.
Khí hậu khắc nghiệt vùi dập những mùa vàng
Vùng Tây Nguyên đặc biệt tại Buôn Ma Thuột – thủ phủ cà phê lớn nhất của Việt Nam đang trải qua những tháng năm khó khăn do tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Hạn hán kéo dài, nhiệt độ tăng và lượng mưa thất thường đang đẩy người nông dân vào hoàn cảnh căng thẳng, khi những mùa vàng cà phê trở nên khó khăn và dễ thất bại hơn.
Theo số liệu từ sở Nông nghiệp Đắk Lắk và Trung tâm Khí tượng Thủy văn quốc gia, nhiệt độ trung bình giai đoạn 2023 – 2025 tăng từ 0,7 đến 1,2 độ C so với giai đoạn 1970-2000, đặc biệt là vào mùa khô với mức tăng có thể lên tới 2 độ C. Điều này đã khiến nguồn nước mặt và nước ngầm ở Tây Nguyên giảm xuống mức báo động, khiến các hộ nông dân như anh Bel Eban ở làng Krong phải khoan giếng sâu hơn nhưng vẫn đối mặt với khan hiếm nước nghiêm trọng.
Xu thế biến đổi của số ngày nắng nóng – Tmax > 35oC (ngày/10 năm – trái) và số ngày nắng nóng gay gắt – Tmax > 37oC (ngày/10năm – phải).
Cà phê là một loại cây trồng rất nhạy cảm với điều kiện khí hậu chịu thiệt hại nặng nề khi những đợt hạn hán kéo dài làm cho nhiều vườn cà phê bị vàng lá, quả nhỏ và mất mùa. Người nông dân mô tả rằng: “Mưa ngày càng thưa, có khi chỉ vài trận ngắn ngủi không đủ tưới tiêu, khiến cà phê mất sức và lép cồi”. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn làm giảm chất lượng hạt cà phê, đe dọa sinh kế của hàng ngàn gia đình ở Tây Nguyên.
Suy thoái nguồn nước, mạch đất và rừng
Hạn hán kéo dài và biến đổi khí hậu không chỉ làm giảm nguồn nước mà còn góp phần vào quá trình suy thoái đất và mất dần diện tích rừng che phủ vốn là chiếc áo xanh bảo vệ hệ sinh thái vùng cao nguyên cà phê. Có tới 60% diện tích cà phê hiện nay được trồng dưới ánh nắng trực tiếp thay vì dưới bóng râm như trước, gây khô thoáng đất và song song đó là xói mòn, suy giảm độ phì nhiêu của đất trồng.
Theo một phân tích mới, mùa mưa ấm hơn và khô hơn ở lưu vực thượng nguồn sông Mekong đang ảnh hưởng đến nguồn nước sẵn có để phát điện thủy điện dọc theo tuyến đường thủy chính này.
Việc giảm diện tích rừng cũng làm suy giảm khả năng giữ nước của đất, gây ảnh hưởng tiêu cực đến chu trình nước tự nhiên và làm gia tăng khí nhà kính. Nhiều nông dân phải sử dụng thuốc trừ sâu và phân bón hóa học để cứu vãn mùa màng, song chính hành động này lại góp phần làm suy thoái đất và gia tăng khí nhà kính, tạo ra vòng xoáy không ngừng của biến đổi khí hậu.
Những báo cáo của Liên Hợp Quốc và các tổ chức môi trường cảnh báo rằng suy thoái đất đóng vai trò không nhỏ trong việc thúc đẩy biến đổi khí hậu và mang lại các thảm họa thiên nhiên ngày càng nghiêm trọng hơn, đặc biệt ở vùng Tây Nguyên và khu vực sông Mê Kông với hệ sinh thái đa dạng và phức tạp.
Bởi vì thực vật trả lại nước cho khí quyển bằng sự bốc hơi và thoát hơi nước, một quá trình được gọi là “evapotranspiration – những thay đổi trong lớp phủ rừng ảnh hưởng trực tiếp đến nhiệt độ bề mặt khu vực”. Sự gia tăng việc thoát hơi nước có thể dẫn đến những ngày lạnh hơn trong mùa cây sinh trưởng và làm giảm biên độ nhiệt. Vì thế, cơn ác mộng của người nông dân mãi kéo dài và ngày một tồi tệ hơn.
Ngành thủy điện và dòng Mekong đứng trước thách thức mới
Không chỉ nông nghiệp nói chung mà ngành thủy điện, nguồn năng lượng quan trọng của nhiều quốc gia Đông Nam Á, cũng đang đứng trước những thách thức lớn do biến đổi khí hậu gây ra. Một nghiên cứu năm 2023 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo rằng công suất thủy điện tại Nam Á và Đông Nam Á có thể giảm khoảng 4,6% vào năm 2059 dưới ảnh hưởng của nhiệt độ tăng, hiện tượng mưa cực đoan, băng tan và các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt.
Phần lớn các đập thủy điện trên dòng sông Mê Kông được thiết kế dựa trên các mô hình khí hậu trung bình dài hạn, dẫn đến hiệu quả vận hành có thể giảm sút khi khí hậu thay đổi nhanh và cực đoan hơn. Chuyên gia Bassist kêu gọi các nhà hoạch định năng lượng cần cập nhật các kịch bản khí hậu mới và ưu tiên phát triển các nguồn năng lượng tái tạo như năng lượng gió, mặt trời để đảm bảo sự ổn định trong sản xuất điện tương lai.
Đập Tiểu Loan là hồ chứa nước lớn thứ hai ở lưu vực sông Mê Kông, trải dài trên dòng chính, được người dân địa phương gọi là Lan Thương, ở Trung Quốc.
Dữ liệu do Ủy ban Sông Mê Kông thu thập cũng cho thấy dòng chảy ngược của sông Tonle Sap – một hệ thống thủy văn quan trọng duy trì nguồn nước cho vùng đồng bằng Campuchia ngày càng diễn ra muộn hơn trong năm. Năm 2023, dòng chảy ngược thường bắt đầu vào tháng 7, nhưng lần này phải đến tháng 8 mới thực sự xuất hiện và chỉ đạt mức trung bình dài hạn từ tháng 9 đến tháng 10. Năm 2022, dòng chảy ngược còn yếu hơn, ghi nhận mức thấp nhất trong vòng 30 năm theo dõi. Những thay đổi này đã làm giảm khả năng trữ nước, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của hàng triệu người dân dựa vào dòng sông Mê Kông và hồ Tonle Sap.
Hồ Tonlé Sap nằm ở phía tây bắc đồng bằng hạ lưu sông Mê Kông, được hình thành do sự va chạm và sụp đổ của mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu.
Từ thượng nguồn sông Mekong đến đầu nguồn sông Cửu Long, mực nước lũ đang leo cao và dự báo sẽ đạt đỉnh vào cuối tháng 8 năm nay, với mức nước ở vùng đầu nguồn sông Cửu Long dự kiến cao hơn cùng kỳ năm 2024 từ 50 đến 80cm. Theo Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam (SIWRP), trong tháng 7 năm nay, trên Biển Đông xuất hiện hai cơn bão mạnh (bão số 2 và số 3), gây mưa lớn trên lưu vực hạ lưu sông Mekong, đặc biệt là cơn bão số 3. Lượng mưa tích lũy trong tháng 7 phổ biến từ 100 đến 500mm, trong đó một số vùng thuộc thượng Trung Lào, Đông Bắc Thái Lan, Đông Bắc Campuchia và Tây Nguyên Việt Nam có lượng mưa đạt từ 300 đến 500mm. Đây là nguyên nhân chính làm tăng lũ trên sông Mekong vào cuối tháng 7 do ảnh hưởng của cơn bão số 3.
Số liệu của Ủy hội sông Mekong quốc tế (MRC) cũng cho thấy mực nước lũ tháng 7 tại trạm Kratie (Campuchia) năm nay cao hơn nhiều so với trung bình nhiều năm và các năm 2024, 2019, 2015; chỉ thấp hơn năm 2000, năm có lũ lịch sử. Cụ thể, mực nước lớn nhất tháng 7 (ngày 31) tại Kratie đạt 20,45m, cao hơn trung bình nhiều năm đến 3,86m, đồng thời vượt cao hơn các năm gần đây.
Những diễn biến trên cho thấy mặc dù ngành thủy điện và biến đổi khí hậu tạo ra thách thức lớn cho vùng sông Mekong, mùa mưa và các sự kiện bão cũng đang đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng nguồn nước, góp phần giảm thiểu hạn hán và xâm nhập mặn tại các khu vực hạ lưu, đặc biệt là đồng bằng sông Cửu Long.
Cà phê đặc sản (Specialty Coffee) và chuỗi giá trị minh bạch
Trước các thách thức về môi trường và thị trường, ngành cà phê Tây Nguyên và các vùng giáp ranh đang tìm kiếm những cách tiếp cận mới nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và sự phát triển ngành cà phê thế giới. Một trong những xu hướng nổi bật là phát triển cà phê đặc sản (Specialty Coffee) cùng với chuỗi giá trị minh bạch.
Cà phê đặc sản từ nông trại sạch, được sản xuất qua chuỗi minh bạch, nâng cao giá trị cho người nông dân và bảo vệ môi trường.
Specialty Coffee không chỉ dựa trên chất lượng hạt cà phê mà còn yêu cầu các quy trình thu hoạch, chế biến, giao dịch và vận chuyển phải minh bạch, có thể truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, việc áp dụng công nghệ blockchain đã giúp nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp cà phê ở Tây Nguyên và cà phê ở Vân Nam (Trung Quốc) xây dựng được lòng tin đối với thị trường châu Âu, Bắc Mỹ – những thị trường ưu tiên sản phẩm bền vững và có chứng nhận công bằng thương mại.
Mặt khác, việc minh bạch chuỗi cung ứng không chỉ giúp tăng giá trị cho sản phẩm mà còn thúc đẩy cộng đồng nông dân áp dụng các kỹ thuật canh tác bảo vệ môi trường như trồng cà phê trong bóng râm, hạn chế thuốc trừ sâu và phân bón hóa học, từ đó cải thiện sức khỏe của đất và tài nguyên nước.
Minh bạch để thích ứng, hợp tác để phát triển
Những năm gần đây, người trồng cà phê trong khu vực Tây Nguyên và các nước lưu vực sông Mê Kông ngày càng chú trọng đến các mô hình hợp tác xã, mạng lưới liên kết trong chuỗi giá trị nhằm chia sẻ kiến thức, tài nguyên và tăng tính cộng đồng trong ứng phó với biến đổi khí hậu. Các dự án hỗ trợ từ chính phủ, các tổ chức quốc tế và phi chính phủ tập trung vào đào tạo kỹ thuật, tiếp cận thị trường và xây dựng hệ sinh thái bền vững.
Dù còn nhiều khó khăn, các mô hình này đã góp phần nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu và truyền cảm hứng cho các biện pháp quản lý đất đai, nước và rừng hiệu quả hơn. Cùng với việc phát triển nguồn năng lượng tái tạo thay thế ngành thủy điện truyền thống, việc duy trì sự hợp tác và minh bạch trong chuỗi giá trị cà phê đang mở ra triển vọng mới cho cộng đồng nông dân sống dựa vào “vàng nâu” Tây Nguyên.
Bức tranh ngành cà phê và môi trường vùng sông Mê Kông không chỉ là những con số mà còn là câu chuyện về sự kiên trì, đổi mới và hy vọng của người nông dân trước biến đổi khí hậu mà họ phải đối mặt mỗi ngày. Qua những nỗ lực thích ứng và phát triển bền vững, ngành cà phê Việt Nam và các nước láng giềng sẽ có thể giữ vững vị trí trên bản đồ cà phê thế giới trong tương lai không xa.
